“Щелкунчик”: Anlamda Evrim ve Goethe’s Korku Hikayesinden Noel Kanonuna

Arşiv: Kültürün Çokkatmanlı Paliptseti

P.I. Çaykovski’nin “Щелкунчик” balesi, E.T.A. Goethe’un “Щелкунчик ve Fare Krallığı” (1816) hikayesine dayanmaktadır ve köken metnin birden fazla kez yazıldığı ve yeniden yorumlandığı benzersiz bir kültürel paliptsettir. Göfman’ın karanlık, ironik, psikolojik olarak karmaşık hikayesi ile XX-XXI yüzyıllarda toplum bilincine giren aydınlık, bayramlık, neredeyse didaktik balet arasındaki uçurum, kültürel uyum, cenzur ve mit yaratma mekanizmalarını gösterir. Bu dönüşümün analizi, edebiyat bilimi, müzik bilimi, bale tarihi ve sanat sosyolojisi dahil disiplinlerarası bir yaklaşımı gerektirir.

Göfman: Psikanalitik Korku Hikayesi

Göfman’ın orijinal hikayesi, çok katmanlı bir yapıya sahiptir:

Trauma ve onun üstesinden gelme: Hikaye, Göfman’ın nişanlısı Marie’nin çocukken yatak odası masasından düşerek başına bir yaralanma aldığı gerçek bir hikayeye dayanmaktadır. Hikayede, Щелкунчик’ın yarasının Yüzüktaşı Kralı’na karşı zaferden sonra iyileştiği motifi, çocukluk yaralanmasının sevgi ve sadakat yoluyla iyileştirilmesi metaforunu yansıtır.

İkizlik ve delilik: Hukukçu olarak meslek yapan Göfman, gerçeklik ve delilik arasındaki sınıra ince bir şekilde işaret eder. Drosselmeyer amca, iyi bir büyücü değil, karanlık, demiyurgik bir karakterdir, “büyük sarı bir yüzü” ve gözünde siyah bir bandajı olan, hem güzel oyuncaklar hem de tehlikeli otomatlar yaratır. Kuşaklık dünyası (oyuncak/yaşam, çocuk/Yetişkin) arasındaki çatışma, endişe verici, süperrealist bir atmosfer yaratır.

Gotik ve sosyal parodi: Kukla Krallığı, sadece harikalar yeri değil, aynı zamanda burjuva toplumunun kurallarına alay eden bir parodidir. Sert kabuklu Kaktus ve Pirlipat Prensesi hikayesi, sınıflama, dış görünüş ve hıncınlık üzerine bir parodidir.

İlginç bir gerçek: Orijinalde ana karakterin adı Marie, değil Klar. Klar, onun kuklasıdır. Bu değişiklik, balet versiyonunda önemli bir ayrıntıyı siler: Marie, kendisini kukla ile ilişkilendirir, bu da kimlik sınırlarını yıkmak motivini güçlendirir.

Çaykovski ve Marius Petipa/Ivanov/Petipa: İlk Uyum Filtresi

Marius Petipa tarafından Fransız uyarlaması Alexander Dumas-ı babanın yazdığı libretto, Göfman metnini yumuşatan ilk ve en önemli filtre oldu.

Psikolojik duygusallığın yumuşatılması: Korku, delilik, ikizlik motivleri ortadan kalktı. Hikaye, iyiye karşı kötüyü yenen doğal bir hikayeye dönüştü. Drosselmeyer, iyi bir dayıya dönüştü.

Bayram/Noel bağlamının güçlendirilmesi: Balet, 1892 Noel’i için İmparatorluk Tiyatroları tarafından sipariş edildi. Petipa, bilinçli olarak aile bayramı ve çocukların sevinçlerine vurgu yaptı, bu da halkın talebine uygun oldu.

Çaykovski’nin müzikal geni olarak transsendental bir element: Çaykovski’nin, gelişmiş bir müzikal yetenek olarak, hikayeyi daha da “temizleme” yolunda ilerletti. “Feya Drahze Dansı” veya pa-de-de’daki Adagio gibi temalar, Goethe’un ironisi ve korkusundan uzak bir duygusal manzara yarattı.

Yine de, ilk balet versiyonu (Lev Ivanov’un koreografisi)’nde garip ve korkutucu unsurlar (örneğin, daha karanlık bir savaş sahnesi) hala korunuyordu.

Sovyet ve Amerikan Yorumları: Kanonun Oluşumu

“Щелкунчик”’ın Noel’i görmek zorunda olmak haline gelmesi XX yüzyılın ortasında gerçekleşti.

George Balanchine’un (1954, New York City Ballet) uyarlaması: Balanchine, Mariinsky Tiyatrosu’nda büyümüş, ancak ABD’de çalışmış olan, Batı için standart olmuş Sovyet tarzı bir uyarlamayı yaratmıştır. Bayramlığı hipertroflemiş, gösteriyi mümkün olduğunca parlak, tatlı ve erişilebilir hale getirmiştir. Balet, ABD’de ailelerin Noel’de merkezi bir olayı haline gelmiştir ve onun estetiği, sonraki tüm uyarlamalara etki etmiştir.

Sovyet uyarlamaları (örneğin, Grigorovich, 1966): SSCB’de Noel yasaklıyken, “Щелкунчик” ana Noel gösterisi haline gelmiştir. Yuri Grigorovich, Göfman’dan daha da uzaklaşarak, iyiye karşı kötünün sonsuz mücadelesini anlatan bir filozofik alegori yapmıştır. Marie (adı geri getirilmiştir) — temiz, kurtarıcı ruhların sembolüdür. Senaryo, “burjuva” motivlerden arındırılmış, kolektif başlangıç ve zafer üzerinde vurgu yapılmıştır.

Bu şekilde, XX yüzyıl sonuna kadar küresel “şekerli” kanon oluşturulmuştur: balet, güzel, huzursuz bir kız, oyuncak, farelere karşı zafer ve Konfitür Krallığı’na yolculuk hakkında bir hikayedir. Göfman gölgede kalmıştır.

Modern Yorumlar: Göfman’a Dönüş ve Kanonun Dekonstrüksiyonu

Son 30 yılda koreograflar, köken metnin karmaşıklığına geri dönerek, kanonu dekonstrüksiyona tabi tutmuşlardır.

Psikanalitik yaklaşım: Travma, büyüme ve erotik vurgulayan uyarlamalar.

Mats Ek (İsveç Kraliyet Balesi): Onun “Щелкунчик”ı (1999), büyük çocukların pijamalar içinde olduğu, yetişkinlerin karikatürik göründüğü ve şekerlerin devasa ve korkutucu olduğu karanlık, süperrealist bir dünya olan “Щелkунчик”dır. Bu, çocukluğundan ergenliğe geçişin hastalıklı bir geçişi olan bir hikayedir.

Yuri Posokhov (Büyük Tiyatro): Onun versiyonunda Klar, bir yuva çocuğudur ve büyü, onun ateşli hayal gücünde doğar. Balet, yalnız kalmış bir çocuğun zihinsel bir araştırması haline gelir.

Sosyal-kritik yaklaşım: Koreograflar, hikayeyi modernite hakkında konuşmak için kullanırlar.

Michael Bourne ve Matthew Hart (San Francisco Baleti): 1915 San Francisco’sına taşır, Drosselmeyer’i bir mucit olarak yapar ve yolculuğu yeni bir dünya hakkında bir hayal olarak yapar.

Acram Khan (Flandarya Kraliyet Balesi): Hikayeyi göç ve ev kaybı bağlamına yerleştirir. Klar’ın ailesi mültecilerdir, fareler, onların evlerini çalma güçleridir.

Teknolojik ve multimedya yaklaşımı: Projeasyonlar, video sanatı ve karmaşık dekorasyonlar kullanarak, kendilerini eylemin bir parçası haline gelen, sanal/gerçek temayı vurgulayan, geliştirir.

“Щелкунчик” Halk Kültüründe ve Komodifikasyon

Balet, uzun zamandır tiyatrodan çıktı ve küresel bayram sanayiinin bir parçası haline geldi:

Müzikal tema reklam, sinema, mobil uygulamalarda kullanılır.

Щелкунчик ve Fare Krallığı figürleri, Noel oyuncakları, süslemeler, tasarım nesneleri olarak çoğaltılır.

Çok sayıda ekran uyarlaması (Disney’in “Fantezi”’den muzip “Щелкунчик ve Dört Krallık”’a kadar) hikayeyi basitleştirir ve orijinalden daha da uzaklaştırır.

Bu dönüşüm kültürel bir marka haline gelmiştir ve onun “iyileştirilmesi” ve karanlık yanlarının arındırılmasının doğal bir sonucudur.

Son: Anlam İçin Sürekli Savaş

“Щелкунчик” hikayesi, karmaşıklık ve erişilebilirlik arasında, korku ve rahatlık arasında, yetişkin psikolojik duygusallığı ve çocuk masalı arasında sürekli bir kültürel savaşın hikayesidir.

Orjinal Göfman metni, gerçekliğin doğası, travma ve insan psikisinin karanlık yanları hakkında düşünmeye teşvik eden rahatsız edici ve provokatif bir çağrı olarak kalmıştır. Kanonik balet “Щелкунчик”, iyi ve güzellik değerlerini birleştirerek aileleri birleştiren ve ileten genel bir bayram dilidir.

Modern uyarlamalar, bilinen formda unutulmuş içeriği geri getirmek için denge aramaktadır. Onlar, “Щелкунчик”’ın bir anıtsal hatıra değil, yaşayan bir organizma olduğunu kanıtlar: onun kendi çağının korkuları ve sorularını yansıtan. Bu diyalektik hareket, Göfman ve Çaykovski arasında, korkunç masal ve tatlı rüyalar arasında, sonsuz yaşama sahip bu eserin yeri: o hala alışık olduğumuz temelleri çatlatacak ve içeriye bakmamızı sağlayacak, hem büyülü bir fıstıkın çekirdeği hem de insan ruhunun gizli köşeleri.
© library.tr

Permanent link to this publication: