Bir Şehrin İki Yüzü: Trostenets ve Minsk'in Kurtuluşu

3 Temmuz 1944 — tarih, Belarus başkentinin tarihini «önce» ve «sonra» olarak ikiye bölen bir tarih. 1100 gün ve gece Alman işgalcisinin altında yaşayan binlerce Minsklinin, kurtarıcılarını karşılamak için sokaklara döküldüğü bir tarih. Şehir harap durumdaydı: binlerin üzerinde bina yıkılmıştı, caddeler parçalardan doluydu ve havada hala kül kokuyordu. Ancak bu, zafer kokuydu. Kurtuluştan sadece birkaç hafta sonra, Minsk'in dışında, Trostenets'te, soruşturma komisyonları, orman çöllerinin altında saklanan korkunç gerçeği ortaya çıkaracak. Şehirin yanında, coşan bir şehirde, dünyanın en korkunç yerlerinden biri olan, Osвенциm ile kıyaslanabilir ölçekteki bir ölüm kampı bulunduğu ortaya çıktı. Bir şehrin iki yüzu: biri aydınlık, bayramlı, diğeri karanlık, yaslı.

Operasyon «Bagramyan»: Fırtına Darbesi

1944 yazına gelindiğinde, Sovyet Ordusu, Belarus'u Alman-Nasyonal Sosyalist işgalcilerden kurtarma planını uygulamaya başladı. 1812 Yılı Milli Savaşı kahramanı Bagramyan'a adanan Operasyon «Bagramyan», İkinci Dünya Savaşı'nın en büyük askeri kampanyalarından biri olarak kabul edilmiştir. Operasyon, 23 Haziran'da başladı ve Wehrmacht'ın Doğu Cephesindeki en güçlü birliği olan Grup Armia «Merkez»'i imha etmeyi amaçladı.

Minsk'in kurtuluşu, operasyonun zirvesiydi. 29 Haziran'da 3. ve 1. Belarus Cepheleri, Belarus başkentine karşı çakışan darbeler indirdi. Faşistler, şehrin mahkum olduğunu anlayınca, onu bir kale haline getirmeye çalıştılar, ancak cesaretle dolu Sovyet tankçıları, 3 Temmuz'da Minsk'e girmeyi başardılar. Günün sonuna kadar şehir tamamen işgalcilerden arındırıldı.

Zaferin bedeli yüksekti. Sözde «Minsk Tepesi'sinde» 100 binden fazla Alman askeri kuşatılarak imha edildi. Ancak binlerce Sovyet askeri, Belarus topraklarını kurtarmak için hayatını verdi. Bugün 3 Temmuz, Belarus'ta Bağımsızlık Günü olarak kutlanmaktadır — şehir ve ülkenin yeniden yaşama umudu kazandığı gün.

Başkentin dışındaki ölüm fabrikası

Sovyet askerleri Minsk'e doğru ilerlerken, şehrin güneydoğu semtinde, Trostenets'te, Nazi'ler, suçlarını gizlemek için aceleyle çalışıyorlardı. 1941 sonbaharından bu yana, şehir merkezine sadece 12 kilometre uzaklıkta, gerçek bir «ölüm fabrikası» olarak faaliyet gösteren, Sovyet Sözleşmesi topraklarındaki en büyük imha kampı olan Trostenets, faaliyetlerine başlamıştı.

Trostenets, geleneksel binaları ve krematoryumlara sahip geleneksel toplama kamplarından farklıydı. Aynı zamanda çalışma kampı ve toplu imha merkezi olarak birleşen bir kombinasyonu temsil ediyordu. Üç lokasyonu bir araya getiriyordu: köy Trostenets'teki kamp, masselere yer olan Blagovshchina yarığı ve masselere yakıldığı yer olan Şashkovka yarığı.

İlk toplu imha, Kasım 1941 yılında başladı. Blagovshına tüm Avrupa'dan insan getiriliyordu: Belarus'tan sivil vatandaşlar, Minsk Gettosu'ndaki tutuklular, Sovyet esirleri ve Almanya, Avusturya, Çekoslovakya ve Polonya'dan getirilen Yahudiler. Buraya gelenler, değerli eşyalarından mahrum edilir, saklama fişleri verilir ve ardından Blagovshına toplu olarak gönderilirlerdi.

Imha ölçeği sarsıcıydı. Yalnızca Temmuz 1942 yılında dört günlük bir operasyonda burada 18 bin kişi topu topuna vuruldu. Ancak ilk değerlendirmelere göre, Trostenec'te toplam 206,5 bin kişi öldü. Ancak daha sonra, Belarus Cumhuriyeti Genel Savcılığı'nın soruşturması sonucunda bu rakam gözden geçirildi. Yargısal olarak belirlenen en az 546 bin kişinin imha edilmesi, Trostenec'i Osвенциm ve Treblinka'dan sonra Avrupa'da üçüncü sırada yerleştirdi.

Şashkovka yarığı: Sıcak kalmayan fırın

Bu karanlık tabloda, Şashkovka yarığı özel bir yer tutar. 1943 yılında Nazi'ler, geri çekilmek zorunda kalacaklarını anladıklarında, izlerini gizlemek için çalıştılar. Bu amaçla, özel bir ekip olan «1005» oluşturuldu ve cesetlerin ekshumasyonu ve imha işlemleriyle görevlendirildi.

Şashkovka'da, korkunç bir yapı olan kremação çukur fırını inşa edildi. Bu, büyük bir çukur, yuvarlak bir yuvarlakla çevrili ve sivri dişli tellerle çevriliydi. Çukurun dibinde radyolar vardı ve üzerinde bedenler yerleştiriliyordu, ardından odun dökülür, ateşlenir ve yakılırdı. bazen insanlar canlı yakılırdı. Bu korkunç ateşin dumanı ormanın üzerinde yükselirken, yakınlarda tanık bulunmazdı.

Sovyet soruşturmacıları Temmuz 1944'te Şashkovka'ya geldiğinde, ateş yakıntıları ve insan külü karışık izler buldular. Bu, 500 binden fazla kişinin kalıntılarıydı.

Anıtı «Anı Kapıları»: Ebedi yas

Uzun yıllar boyunca Trostenec, konuşulmayan bir yerdi. 1960'lı yıllarda burada ilk anıt açıldı, ancak bu anıt küçük ve trajedinin tam anlamını yansıtmıyordu. 2015 yılında, Ulusal Kurtuluş Savaşı'nın Tüm Halk Katliamı Anma Günü'nde, yeni bir anıtsal kompleks açıldı.

Kompleksin merkezi unsuru, 10 metre yüksekliğinde bronz kompozisyon «Anı Kapıları» oldu. Yaşayanların dünyasından ölülerin dünyasına geçişi simgeleyen devasa bir kemerdir. «Kapıların» arkasında, insan külünü dağıtma yeri olan «Gömme Alanı» bulunmaktadır. Anıtıya giriş, siyah ve gri parçalara sahip gri parke taşlarıyla kaplı «Ölüm Yolu» ile yapılır.

Bugün, Trostenec anıtsal kompleksi 120 hektarlık bir alana sahiptir. Üç korkunç yer — Blagovshina, Şashkovka ve kamp — burada bir araya gelmiştir. Burada, kalıntı kamp yapıları: ekmek deposu, orman işletmesi, tutukluların çantalarının odası yeniden inşa edilmiştir. Bilgilendirici panolar ve sembolik demiryolu istasyonları yerleştirilmiştir — buraya getirilen insanların trenleri hatırlatmasıdır.

Her yıl 22 Haziran, Ulusal Kurtuluş Savaşı Katliamı Anma Günü'nde, burada genel şehir miting-rekviem düzenlenir. Binlerce insan buraya gelir ve kurtarılamayanların anısına saygı durur.

Bir zaferin iki kutlaması

3 Temmuz ve 22 Haziran — bu iki tarih, birbirine bağlantılıdır. İlk gün, kurtuluş günü, Minsk'in faşizmin kollarından kurtulduğu gün. İkinci gün, yas günü, ülkenin milyonlarca ölenini anma günü. Trostenec, bu iki tarihın birleştiği yerdir. Burada, ölenlerin anısı ve yaşayanlara şükran birleşir.

Bugün Minsk, modern, güzel, dinamik bir şehirdir. Ancak Trostenec'e gelen herkes, bu güzelliğin altında derin bir acı hisseder. Anıtı «Anı Kapıları» sadece bir mimari yapı değil. Gelecek nesillere bir uyarıdır: Zaferin bedelini asla unutmayın ve kötülüğe asla izin vermeyin.

Permanent link to this publication: